Verslag 'Cultuur als waardemaker'

De bijeenkomst was bedoeld om het bonte gezelschap vanuit o.a. de provincie Noord-Holland, kleine en grote gemeenten uit Noord-Holland, woningcorporaties, cultuurinstellingen en onderwijs te inspireren en kennis te laten maken met de mogelijkheden die kunst, cultuur en cultuurhistorie kunnen bieden om de stedelijke kwaliteiten te versterken. Het was een zeer informatieve en inspirerende dag.

Achtergrond
Organisatie: De provincie Noord-Holland (programma Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing) en PRIMO nh in samenwerking met de gemeente Haarlem.

Cultuur en cultuurhistorische waarden kunnen een belangrijke aanjager zijn voor de ontwikkeling en vernieuwing van dorpen, wijken en buurten. Dat geldt voor het ontwikkelen van fysiek-ruimtelijke plannen, zoals de ontwikkeling en het behoud van waardevolle gebouwen of de (her)inrichting van de openbare ruimte. Daarnaast gebruikt men kunst en cultuur steeds vaker als instrument bij de sociale ontwikkeling van een wijk of buurt in verandering. Verschillende Community Art projecten geven uitdrukking en vorm aan de beleving, betrokkenheid en participatie van bewoners. Met creatieve instrumenten worden sociale vraagstukken zichtbaar gemaakt en aangepakt. Uiteindelijk bepaalt het samenspel van de gebouwde en de beleefde omgeving in belangrijke mate de culturele identiteit van een gebied. Kunst en cultuur zijn daarmee belangrijke ‘waardemakers’ van een gebied. De netwerkbijeenkomst is bedoeld om inspiratie, informatie en kennisdeling rond het onderwerp kunst en cultuur als waardemakers van een gebied, te geven. Het doel is om daarin samenwerking tussen gemeenten en maatschappelijke partners te stimuleren. 

Welkom en introductie
De bijeenkomst wordt geopend met een welkomstwoord door Sascha Baggerman, gedeputeerde van de provincie Noord-Holland van onder meer Cultuur en Wonen. Deze ochtend is bedoeld om gasten te inspireren en kennis te laten maken met de mogelijkheden die kunst, cultuur en cultuurhistorie kunnen bieden om de stedelijke kwaliteiten te versterken. De verwevenheid tussen de beleidsvelden is groter dan vaak wordt gedacht. Cultuur kan dienen als toegevoegde waarde in de stedelijke vernieuwing. Vandaar de titel van de dag: cultuur als waardemaker.

Hierop volgend licht dagvoorzitter Els Diepenmaat van PRIMO nh het thema en het dagprogramma toe. Kunst en cultuur zijn brede begrippen binnen de stedelijke vernieuwing. Niet alleen gaat het hierbij om (historische) gebouwen, maar ook om de sociale ontwikkeling van een wijk en de identiteit die mensen daaraan ontlenen. Cultuur is een verbindende kracht en een bruggenbouwer tussen het verleden, heden en de toekomst en tussen mensen onderling. Naast informatie over provinciaal beleid ten aanzien van culturele strategieën, wordt in deze ochtend vooral ook stilgestaan bij de inzet van kunst en cultuur in de stedelijke vernieuwing van Haarlem Oost. In deze wijk is gekozen om kunst en cultuur echt te gebruiken als sociale waardemaker voor de bewoners naast de fysieke ingrepen die in de wijk werden gedaan. De ca. 50 deelnemers vormen samen een bont gezelschap vanuit o.a. de provincie Noord-Holland, kleine en grote gemeenten uit Noord-Holland- zowel vanuit Ruimtelijke Ontwikkeling, Cultuur als Maatschappelijke Ontwikkeling, woningcorporaties, cultuurinstellingen en onderwijs.

‘Gebiedsontwikkeling in Haarlem Oost, cultuur als verbindende kracht’
Haarlem Oost is een levendig stadsdeel bestaande uit verschillende wijken met elk hun eigen geschiedenis. Het gebied kent een grote diversiteit aan bewoners. Zomerzone is één van de wijken van Haarlem Oost en bestaat onder meer uit de vooroorlogse Slachthuisbuurt en de naoorlogse Parkwijk.

Inleiding ‘Haarlem Oost: de Zomerzone als preventiewijk’ (bekijk de presentatie)
Aad van Ake, programmamanager gebiedsontwikkeling Haarlem Oost, schetst in zijn inleiding een beeld van de Slachthuisbuurt en Parkwijk in Haarlem Oost. Met het demografisch en architectonisch profiel werd duidelijk dat er een opgave voor de gemeente lag om deze buurten een impuls te geven. De focus lag daarbij heel sterk op de ‘sociale stadsvernieuwing’, aandacht voor de sociale stijging en betrokkenheid van de bewoners van de wijken. De inzet van kunst en cultuur als motor voor de sociale ontwikkeling van de wijk kreeg daarbij extra aandacht. In 2005 is er een start gemaakt met het Plan van Aanpak in de Zomerzone, met als inzet verbeteren van identiteit van de wijk, versterken van de participatie, verbeteren van regie en verminderen van sociaaleconomische kwetsbaarheid. De Zomerzone werd onder toenmalig minister Karla Peijs één van de zogenaamde adoptiewijken. Hoewel hier geen geld mee gemoeid ging, heeft dit wel tot nieuwe coalities geleid. Met name de samenwerking met woningcorporaties op het sociale domein is enorm versterkt. In 2009 kreeg de Zomerzone het preventiebudget van € 2 miljoen voor de 40+ wijken toegekend door VROM. De gemeente Haarlem en de samenwerkende corporaties (Pré Wonen, Ymere en Elan Wonen) legden daar een zelfde bedrag bij. Eén van de programmalijnen uit de aanvraag richt zich op ‘meedoen aan een vertrouwde samenleving’. Daarbij is de inzet van kunst en cultuur één van de instrumenten.

Bekijk Van Akes presentatie

Met de provocerende stelling ‘Wij hebben geen beleid’ wil Aad van Ake het belang benadrukken om initiatieven van onderop te laten groeien en niet op voorhand allerlei mooie beleidsmatige verhalen los te laten op een gebied. Deze werkwijze leverde een golf van verrassende activiteiten op. Een voorbeeld hiervan is het project ‘Kijken naar Haarlem Oost’, een artistiek onderzoek waarbij door verschillende disciplines- stedenbouwkundigen, landschapsarchitecten, kunstenaars etc.- naar dit gebied is gekeken. De ‘Atlas Haarlem Oost’ is hiervan het product. Voor alle aanwezigen is een exemplaar beschikbaar. Het vooronderzoek van de Verhalenkeuken vond plaats binnen dit project. Voor meer informatie zie www.5ekwartier.nl en www.kijkennaarhaarlemoost.nl.

De Verhalenkeuken, motor voor sociale ontwikkeling: een inspirerend voorbeeld
Titia Bouwmeester, artistiek leider van het 5e Kwartier en initiatiefnemer van De Verhalenkeuken licht dit project toe aan de hand van veel beeldmateriaal en vertelt welke sociale effecten er uit voortkwamen. De Verhalenkeuken (najaar 2008 – voorjaar 2010) is een zeer inspirerend ‘Community Art’ project geweest in de Slachthuisbuurt. Het project was een ‘oefening in ontmoeten’. Persoonlijke en verborgen verhalen van mensen werden op creatieve wijze vastgelegd en teruggegeven aan de buurt, via theatrale maaltijden, concerten en locatievoorstellingen in slooppanden in de buurt.

Op deze manier ontstond een gedeelde geschiedenis voor de buurtbewoners. Een gedeelde positieve identiteit waar iedereen trots op kan zijn. De Verhalenkeuken had een grote spin off als het gaat om het leggen van verbindingen tussen mensen en het genereren van nieuwe activiteiten. Er volgde onder andere een fototentoonstelling waaraan de buurtkinderen meewerkten, het ‘mijn lied project’ en de nog altijd lopende wekelijkse buurtlunch in multifunctioneel buurtcentrum De Hamelink. De kleinschaligheid van een dergelijk project is heel belangrijk. De inbreng van buurtbewoners moet echt gezien en gewaardeerd worden. Cruciaal in dit project was de samenwerking tussen professionals vanuit cultuur, onderwijs en welzijn. Deze samenwerking is een belangrijke succesfactor gebleken. Het gaat erom dragers te vinden in de wijk, die in staat zijn de resultaten te verzilveren en vast te houden, ook na afloop van het project. Daarnaast is het wel een project waar meerdere jaren in geïnvesteerd moet worden.

Naar aanleiding van de reacties uit het publiek wordt ingegaan op de verduurzaming van een dergelijk project, hoe blijft de sociale samenwerking voortbestaan als het project (financieel) eindigt? Van belang wordt bij dergelijke projecten de samenwerking van verschillende partijen genoemd. Niet alleen de gemeente, de corporatie en kunst en cultuurinstellingen, maar zeker ook welzijn en onderwijs zijn nodig om een project als de verhalenkeuken uit te voeren en de bereikte resultaten in nieuwe projecten voort te zetten. Een welzijnsspeler die de regie in handen houdt kan activiteiten blijven programmeren voortbordurend op de vrijwilligers en de resultaten van het project. Aad van Ake vult daarbij aan dat de ervaring leert dat wanneer men al bij de start over verduurzaming begint, het hele project niet van de grond komt. Het is van belang om niet te veel te willen vasthouden aan een vooraf opgelegde structuur. Projecten als deze moeten vrijheid hebben om nieuwe dingen te laten gebeuren, het is echt een ‘bottum up benadering’. Daarnaast wordt wel aangegeven dat een zeker beleid nodig is om continuïteit te borgen. Dan is duidelijk waarop de gemeente wil inzetten en welke partijen mee aan de tafel moeten. Daarnaast werd het duidelijk dat er in de stedelijke vernieuwing ook ruimte moet worden gereserveerd voor bijvoorbeeld een multifunctioneel buurtcentrum. Vooruitplannen van de ‘hardware’ (stenen) van een wijk is nodig om te investeren in de ‘software’ (sociale stijging).

Provinciaal beleid met betrekking tot cultuur en stedelijke vernieuwing

Na een korte koffiepauze was het woord aan gedeputeerde Sascha Baggerman. Zij hield een vurig pleidooi voor het versterken van de mogelijkheden die kunst en cultuur(historie) aan de ene kant en stedelijke vernieuwing aan de andere kant elkaar te bieden hebben. Met ondersteuning van provinciale middelen zijn een aantal spraakmakende projecten gerealiseerd waarin cultuur en stedelijke vernieuwing aan elkaar gelinkt zijn. Als voorbeeld wordt de herbestemming van enkele identiteitsversterkende monumenten genoemd, zoals het Slachthuis in de Slachthuisbuurt. Daarnaast gaat het om het versterken van de sociaal-culturele infrastructuur in een gebied. Sascha Baggerman noemt het belang om maatschappelijke participatie van bewoners in hun leefomgeving te versterken. Op reguliere inspraakavonden zie je vaak dezelfde mensen. Kunstenaars hebben het vermogen om op een andere manier naar een wijk te kijken en mensen op een creatieve wijze te betrekken. Een project als de Verhalenkeuken draagt bij aan het versterken van de culturele identiteit, men kan meer begrip voor elkaar opbrengen en voelt zich meer verbonden met elkaar in de buurt. Ook een door de provincie ondersteund project als het Verhalenpaviljoen (Bergen en Den Helder) draagt bij aan deze doelstellingen.

Sascha Baggerman staat tot slot nog even stil bij de op handen zijnde bezuinigingen. Deze gelden zowel voor Stedelijke Vernieuwing als voor Cultuur. Bezuinigingen betekenen dat er nog optimaler door beleidsvelden moet worden samengewerkt. De gedeputeerde eindigt dan ook met een verzoek aan de aanwezige gemeenten en andere partijen voor projecten die een verbinding leggen tussen cultuur en stedelijke vernieuwing. Zij doet een oproep met als inzet creativiteit in plaats van uitgewerkte plannen. Aan corporaties en gemeenten werd gevraagd na te denken over de vraag hoe je zodanig investeert in een wijk dat de sociale standaard omhoog gaat, Cultuur werkt als versneller van de sociale stijging.

Wandeling via Parkrijk naar de Slachthuisbuurt
De aanwezigen zijn vervolgens in twee groepen rondgeleid door de Zomerzone wijken van Haarlem Oost. De stadswandeling liep vanuit Parkrijk naar de Slachthuisbuurt en werd verzorgd door Aad van Ake en Willy Mense van de gemeente Haarlem, en Tim van Honk van Pré Wonen. Zij stonden stil bij een aantal vernieuwingsprojecten in de buurt en diens culturele waarde. Zo werd een kunstwerk van een oud gesloopt gebouw behouden en opgenomen in de nieuwe bestemming. Ook werd er gestopt bij een kerkje wat door de gemeente en een corporatie werd opgeknapt. Deze kerk kan zo als identiteitsversterkend punt met een nieuwe functie in de wijk blijven staan.

Buurtlunch in de Hamelink
De wandeling eindigt in de Hamelink. Dit multifunctioneel buurtcentrum waarin ook een kleine basisschool zit, heeft mede dankzij de Verhalenkeuken een belangrijke ontmoetingsfunctie voor bewoners van de Slachthuisbuurt. Het is een plek die de sociale samenhang in de buurt versterkt. Elke woensdagmiddag is er een warme buurtmaaltijd, waar buurtbewoners gezamenlijk voor een kleine vergoeding een door vrijwilligers gekookte maaltijd kunnen nuttigen. Na de ontvangst reikt ISV-coördinator Silvia van der Meij het eerste exemplaar van de ISV2 publicatie ‘stedelijke vernieuwing in Noord-Holland, succesvolle projecten uit de periode 2005-2009’ uit aan gedeputeerde Sascha Baggerman. De gedeputeerde bedankt vervolgens de aanwezigen voor de komst en de inbreng op de geslaagde bijeenkomst. De dag wordt na een dankwoord van dagvoorzitter Els Diepenmaat afgesloten met de deelname aan de buurtlunch. Voor de gelegenheid zijn de tafels gedekt met de tafelkleden die tijdens een buurtkunstproject zijn gemaakt. Als lunch werd Makluba geserveerd, een Koerdisch gerecht wat ‘omgekeerde pan’ betekend, het lievelingsgerecht van een aantal vrijwilligers die de buurtlunch mogelijk maken.

Meer informatie
Els Diepenmaat