Kleinschalig wonen voor dementerende ouderen: een prachtige oplossing

Er is inmiddels veel ervaring opgedaan met deze vorm van wonen. En wat blijkt: het is voor iedereen geschikt, het is te betalen en de begeleiders kunnen de verantwoordelijkheid aan. De begeleiders vinden het zelfs een verademing om zo een bijdrage te kunnen leveren aan de levenskwaliteit van de bewoner. Het kan bij kleinschalig wonen gaan om een huis of appartement in de wijk, zodat bestaande contacten van de bewoner gehandhaafd blijven. Een goed bericht in tijden van toenemende vergrijzing en daarmee gepaard gaande toename van het aantal dementerenden.

Daar zitten we dan over 20 jaar: zondagmorgen in onze pyjama, met de krant en een croissant aan de tuintafel in de veilige binnentuin. We betalen huur aan de corporatie en kopen zorg in bij de zorginstelling. De begeleidsters voelen aan als familie en creëren een veilige omgeving voor ons. Onze kinderen praten via de webcam met ons, en als ze tijd hebben komen ze langs en nemen ons mee uit eten in ons eigen buurtrestaurant op de hoek.

Positieve geluiden
Is het zo ideaal? Vraag het aan Hans Houweling en Niek de Boer, sprekers op het congres. "Ja, er is wel eens ruzie net als thuis, de kat van de buren zitte poepen in de tuin en dat geeft spanning. Ook jaloezie of verwarring is er bij de dementerenden; net als thuis. Maar mensen zitten niet in een medische setting opgesloten zonder dat ze naar buiten kunnen of mogen en dat is een groot goed." Ook de corporaties zien de woonvorm zitten en gaan in toenemende mate kleinschalige woonvormen bouwen. Anneke Nijhoff van SGBB bepleitte op het congres de integrale aanpak. Op dit congres hoorden we niemand die de zaak van de andere kant belichtte. Wij vroegen een mantelzorger uit ons netwerk naar haar ervaringen.

Ervaringen van een mantelzorger
"Doordat er gewerkt wordt met verzorgenden (VIGGERS) en niet met wijkverpleegkundigen mogen er in de groep waar mijn moeder woont bijvoorbeeld geen medicijnen uitgezet worden. Dat gaat nu via de apotheker. Bij calamiteiten wordt de mantelzorg ingeschakeld omdat de verzorgenden zelf alleen de medicatie mogen toedienen. Eén van mijn punten is dat het mooi zou zijn wanneer er één of twee wijkverpleegkundigen in dienst zouden zijn op 24 bewoners.

Bron: Variaties in Kleinschalig Wonen: Congres van Vilans en Studie Arena op 5 juni 2008.

Kanttekeningen van een mantelzorger
"Voor ik doorga, wil ik zeggen dat ik enthousiast ben over de kleinschalige voorziening. Als mijn kanttekeningen worden weggenomen is het ideaal!"

"Behalve met betrekking tot medicijnen zou het aantrekken van wijkverpleegkundigen het hele niveau van medische deskundigheid omhoog brengen. Het gaat immers om bewoners met veel medicatie, ouderdomsziektes en handicaps (naast of samenhangend met dementie). Ook vroeg ik mij af waarom er zoals in een verpleeghuis geen verpleeghuisarts aan dit project verbonden is. De aan het project verbonden manager vertelde mij dat de budgetten van de bewoners (AWBZ, Wmo) bij elkaar worden gevoegd. Het lijkt daardoor op de Thomas huizen die gerund worden door particulieren met een Persoons Gebonden Budget (PGB)."

Wonen en Zorg gescheiden
"Bij de toekenning van budgetten wordt uitgegaan van zelfstandig wonen (c.q. niet van verblijf). Wonen en Zorg zijn in dit project gescheiden. Des te langer een indicatie doorloopt des te beter. Want bij een nieuwe indicatie wordt sterk gekort op het budget ondersteunende begeleiding. Bedenk je hierbij dat het om dementerenden gaat die maximale ondersteuning nodig hebben. Van het totaal budget wordt zorg ingekocht. De familie betaalt de huur en servicekosten.Voor eten en drinken is er een apart huishoudbedrag. Kapster en pedicure betaalt de familie zelf.
"Dit kleinschalig woonproject beschikt dus over een bepaald bedrag om zorg in te kopen. Daaruit kan men medewerksters op HBO- niveau c.q. wijkverpleegkundigen aantrekken. In dit geval is de keuze gemaakt om te werken met verzorgenden (gediplomeerde VIGGERS en in opleiding) en laagbetaalde gastvrouwen. Zodat de maximale bezetting uit het budget gehaald wordt. Maximaal wil zeggen dat er één verzorgster op een groep van zes bewoners is. Met in de omloop (wisseling van dienst) twee verzorgsters. De omloop bedraagt 8 uur per dag. Dat verbaast mij, want ik tref regelmatig twee medewerkers aan, maar nooit langer dan een uur. Waarschijnlijk vindt de dubbele bemensing vooral plaats in de ochtend, en dan ben ik bijna nooit. Wel komt het voor dat er (in de avond) niemand op de groep is omdat iemand wordt weggeroepen om te helpen op een andere verdieping. Dit kan oplopen tot meer dan 30 minuten. In de nachten is er één verzorgende aanwezig voor 24 bewoners die zelf niet tot handelen in staat zijn. Bij problemen kan een verpleegkundige als achterwacht benaderd worden."

Activiteitenbegeleiding
"Een andere investering is dat het project een activiteitenbegeleidster in dienst heeft. Deze is eenmaal in de 14 dagen één dagdeel op een verdieping, samen met enkele vrijwilligers. Erg weinig en een reden voor mij om de dagbehandeling voor mijn moeder voor één dag per week zelf door te betalen. Dementerenden doen steeds minder uit zich zelf. Stimuleren tot activiteiten kan het proces (wellicht) vertragen. De verzorgsters hebben hier te weinig tijd voor en ook de opleiding niet voor. Zij zijn overigens wel goed in staat om een gezellige sfeer te scheppen, samen te zingen, tv te kijken etc."

Huisarts
"Iedere bewoner kan de eigen huisarts houden. Maar er is ook een huisarts die zich speciaal richt op de voorziening. Deze huisarts is niet in dienst. Bewoners kunnen gebruikmaken van deze huisarts vanuit de basisverzekering. De huisarts kan in speciale situaties een beroep doen op de verpleeghuisarts. Ik denk dat dit ook valt onder de zorgverzekering. Net als een doorverwijzing naar een specialist. Er is nu een nieuwe ontwikkeling die ertoe kan leiden dat huisartsen niet meer teveel demente patiënten in hun bestand mogen hebben. Dat kan als gevolg hebben dat de voorziening een verpleeghuisarts moet aanstellen. In mijn naïviteit leek mij dat alleen maar een vooruitgang. Maar de manager wees mij erop dat de verpleeghuisarts afgaat van het budget voor het hele project. Dat betekent dat het aantal basis verzorgenden fors omlaag moet."

Huiselijke sfeer
"Iedereen jubelt over deze nieuwe vorm van zorg. Zij is namelijk goedkoop, bewoners hebben meer privacy, er is een huiselijke sfeer. Ook ik zie duidelijk positieve verschillen en ben blij met deze vorm van zorg voor mijn moeder. Bovendien is er veel extra vrijwillige inzet en inzet van laagbetaalde gastvrouwen. Dat heeft waarschijnlijk te maken met de goede sfeer (manier van leiding geven en de nieuwe frisse uitstraling van het project)." Toch zijn er ook kritische kanttekeningen te plaatsen. De verzorging die met het budget ingekocht kan worden is minimaal. Aanvulling door vrijwilligers, familie en/of zelf aangetrokken particuliere hulp is nodig. Dat past precies in het beleid van de terugtrekkende overheid, maar zorgt wel voor verschillen. Bewoners zijn voor hun leefsituatie afhankelijk van familie en eigen middelen. In mijn geval ben ik twee avonden en de zaterdag aanwezig (en bezig!) en betaal ik daarnaast particuliere hulp en een dag dagbehandeling."

Voorzieningen
De mantelzorger vervolgt: "Daarnaast blijf je als familie verantwoordelijk voor de aanvraag van voorzieningen als een rolstoel, een hooglaag bed enzovoorts. Dat wil zeggen: steeds maak ik de gang langs instanties, administratie enzovoorts. In een verpleeghuis zijn deze voorzieningen standaard aanwezig. En in een verpleeghuis zijn een verpleeghuisarts/geriater en gediplomeerde verpleegkundigen aanwezig. Hier blijft familie zelf verantwoordelijk voor de bewoner. Gezien de medische situatie van de bewoners kan dit leiden tot een groot beroep op de familie. De aanwezige medische zorg is minimaal. Naast extra inzet van de familie leidt dit ook tot ook extra zorgen."

Nieuwe samenwerkingspartners
"Voor de woningcorporatie die bij dit project is betrokken, gaat het om een nieuwe vorm van samenwerken met een zorgorganisatie. Zij verhuren vier verdiepingen van een gewone flat aan de zorgorganisaties. De andere verdiepingen worden aan particulieren verhuurd. Dat heeft er in dit geval toe geleid dat de aantallen naambordjes niet kloppen met het aantal bewoners. En dat namen en nummers niet overeenkomen met het kadaster. Dit soort zaken moet naar mijn idee al met de aflevering van het gebouw meegenomen worden. Ondertussen heeft de familie te maken met bureaucratie. Het gaat om onzelfstandige wooneenheden maar belastingen, kabeltelevisie, huursubsidie, enzovoorts gaan op naam en adres. Iemand huurt immers een eigen kamer/appartement is de redenering. Doordat de huisnummers niet overeenkomen met de namen ontstaat een knoop aan communicatie stoornissen."

De Bouw
"Bij de bouw is er geen rekening mee gehouden dat de kamerdeuren naar buiten opengedaan moeten kunnen worden. Nu is het voorgekomen dat er een bewoner achter de kamerdeur ligt, zonder dat de verzorgsters erin konden. Daar kan in nieuwe complexen rekening meegehouden worden. Ook is bij de bouw geen rekening gehouden met doortrekken van telefoonkabels naar kamers. Dit is vanwege de toekomst van digitale communicatie op termijn minder relevant. Maar juist als dementerende is het gebruikmaken van apparaten die je al jaren kent het prettigst. Verandering in telefoon, afstandsbediening enzovoorts, maakt dat het hanteren sneller (te) ingewikkeld wordt."

Investeren in de zorg
Het blijkt wel dat er kritisch gekeken moet blijven worden, getuige de kanttekeningen. "Nieuwe vormen van zorg als kleinschalig wonen zijn prachtig, maar niet als verkapte bezuiniging voor de AWBZ. Ik verbaas me over de nieuwe bezuinigingen op de AWBZ. Ik vraag mij steeds af of mensen met een baan het werkelijk zo'n probleem vinden om meer premie te betalen voor gehandicapten en ouderen. Wij krijgen immers allemaal ooit met zorg te maken en het is in ons algemeen belang om in deze zorg te investeren. Ik vind het vreemd dat er door de regering op gewezen wordt hoe hoog het bedrag is dat we afdragen aan AWBZ, terwijl de meeste mensen er geen boterham minder door eten.

"Maar het bovenstaande neemt niet weg dat ik het kleinschalig wonen een geweldige nieuwe vorm van zorg vind. Ik was heel ongelukkig geworden als mijn moeder in een verpleegtehuis had moeten verblijven."