Burgerparticipatie: Lust of Last?

Netwerkbijeenkomst Gebiedsgericht Werken, Thema: Burgerparticipatie, Lust of Last?
Deze netwerkbijeenkomsten, vanaf 2007 met enige regelmaat georganiseerd, zijn bedoeld voor gemeenten met een omvang tot ca. 40.000 inwoners. De ervaring is dat de dynamiek in deze ‘kleinere gemeenten’ anders is dan in de middelgrote en grote gemeenten. Daar wil PRIMO nh met deze netwerkbijeenkomsten op aanhaken. Voorlopig is dit de laatste bijeenkomst in deze vorm, wel zal PRIMO nh voor bestuurders in 2010 nog enkele bijeenkomsten rond de gebiedsgerichte aanpak organiseren.

Op het programma van vandaag staan twee inleidingen en een debat. De eerste inleiding wordt verzorgd door de heer Juul Cornips, onderzoeker en adviseur bij Pröpper en Partners en gepromoveerd op lokale interactieve beleidsvorming. Vervolgens geeft Daphne van Gelderen, wijkcoördinator gemeente Bergen, aan de hand van de herstructurering van het centrum van Bergen een toelichting op de wijze hoe zij bewoners betrokken hebben.

Inleiding: Interactief werken als integraal onderdeel van de gebiedsgerichte aanpak
Door: Juul Cornips

Steeds vaker worden burgers en andere belanghebbenden betrokken bij het bedenken en uitvoeren van beleidsplannen. Vaak leidt dat tot goede resultaten, maar niet altijd. “Succesvolle burgerparticipatie vraagt een open houding en het goed doordenken van het proces”, aldus Juul Cornips. Over de term burgerparticipatie, zo geeft hij aan, bestaan veel misverstanden. Het is een verzamelterm. Je zou het eigenlijk moeten zien als vast onderdeel van de manier waarop je als overheid op een professionele manier beleid ontwerpt. Het gaat er niet om, om altijd zoveel mogelijk burgers te betrekken maar het is belangrijk dit per situatie te beoordelen en te kijken of de situatie  hiervoor geschikt is. Ook is het goed vooraf te bedenken of de voorwaarden voor een participatietraject voldoende geborgd zijn en de vraag te stellen welke gevolgen zo’n traject heeft voor de eigen organisatie.

Je zou altijd van tevoren de doelen voor het voetlicht moeten brengen, wat wil je als gemeente bereiken met participatie van burgers en interactieve beleidsvorming. In de praktijk kennen de meeste trajecten verschillende procesdoelen die door elkaar heen lopen. Een aantal vragen die je je vooraf kunt stellen zijn: hoe zijn de belangen, is er consensus te bereiken? Wil je echt eventueel je standpunt herzien? Moet je altijd met alle partijen aan tafel zitten of kan het ook met een groepje ervaringsdeskundigen? Heb je voldoende ondersteunende capaciteit voor zo’n proces? Als je deze afwegingen hebt gemaakt, kies je pas een bestuursstijl.

Er zijn verschillende valkuilen bij burgerparticipatieprocessen. Het kan zijn dat je een onvolledige analyse maakt van de situatie. Een andere valkuil is dat participatie wordt gezien als iets ‘extra’s’ of iets wat er ‘bovenop’ komt, waardoor het alleen een investering is aan de voorkant en onvoldoende ingebed wordt in beleid. Een andere valkuil is het creëren van te hoge verwachtingen. Het is van belang om ook tijdens het proces duidelijk te blijven. Daarbij moet je vooral kijken naar hoe je op je afspraken terug komt bij degenen die participeren. Je kunt tijdswinst boeken door in een vroeg stadium weerstand weg te nemen en draagvlak te organiseren.

Als je participatie zou indelen in fasen zou je kunnen zeggen dat je in de eerste fase zicht probeert te krijgen op de belangen die meespelen en de beeldvorming, in de tweede fase leg je deze belangen naast elkaar en vervolgens maak je een afweging tussen deze belangen. Besluitvorming komt hieruit voort. De gemeenteraad doet er goed aan om responsief te zijn en zich een beeld te vormen van wat er leeft in de samenleving. Op deze manier kan ze tot een afgewogen keuze komen.

Praktijkcases: Masterplan Bergen en participatie van bewoners
Door: Daphne van Gelderen

Deelnemers  hebben de ‘Discussienotitie Burgers Betrokken: kaders burgerparticipatie en wijkgericht werken’ (Bergen, maart 2009) ontvangen. Deze vormt de leidraad voor hoe de gemeente Bergen vorm wil geven aan burgerparticipatie, vanuit de invalshoek wijkgericht werken. Daphne van Gelderen illustreert aan de hand van een aantal panelen hoe zij in Bergen invulling hebben gegeven aan het betrekken van bewoners(groepen) bij het Masterplan ‘Mooi Bergen’.

In 2006 is een eerste aanzet gedaan voor een masterplan voor het centrum van Bergen e.o  De bewoners in Bergen waren toen niet betrokken bij het eerder gemaakte visiestuk en masterplan, dus bij de herziening van het Masterplan moest er een inhaalslag worden gemaakt. De vraag was vervolgens hoe nu de bewoners te betrekken? Dit heeft geresulteerd in het project ‘Mooi Bergen’.

Eerst werd gekeken naar de thema’s die in het plan aan de orde kwamen (thema’s: wonen, winkelen, uitgaan, cultuur, openbare ruimte, parkeren, verkeer, ontwikkeling Binnenhof). In het uitgebreide voortraject konden bewoners een schriftje invullen met ideeën voor het centrum (is tijdens de bijeenkomst uitgedeeld). Daarna werden een aantal klankbordgroepbijeenkomsten voor alle betrokken organisaties georganiseerd. Met de uitkomsten van dit voortraject kwam de gemeente Bergen met een voorstel voor de uitgangspunten voor de herinrichting van het centrum. Daarna werd uitleg gegeven over wat er met de opmerkingen werd gedaan tijdens een avond voor bewoners. Belangrijk bleek telkens om te zorgen voor goede terugkoppeling. Ook als er nog weinig te melden valt is het belangrijk te blijven communiceren.  Ook de Raad werd vanaf het begin betrokken bij het proces en hechten bij de vaststelling van plannen sterk aan wat de bewonersverenigingen ervan. Er wordt nog eens benadrukt hoe belangrijk het is om de Raad niet buiten spel te zetten, zorg dat je ze goed informeert en betrokken houdt.

Dilemma’s waar men in Bergen tegenaan liep: sommige processen gaan langzamer of sneller dan andere. Een tweede dilemma was om rekening te houden met de belangen van winkeliers vs. bewoners. Ook merkten zij dat je constant alert moet blijven op de communicatie met bewoners, als je daarin één keer een steek laat vallen, kost het heel veel moeite om het vertrouwen weer terug te winnen. Voor bewoners is het verder belangrijk te weten wat hun rol is en wat er uiteindelijk gebeurt met hun inbreng.

Debat

Veel gemeenten worstelen met de vraag hoe zij (georganiseerde) burgers het beste kunnen betrekken bij beleid en uitvoering. Voor deelnemers roep de cases Bergen veel herkenning op. Geconstateerd wordt dat het belangrijk is om bij participatie geen toezeggingen te doen, waar dat niet kan. Daarnaast lopen de deelnemers wel eens aan tegen een verstrengeling van belangen tussen raadsleden en bewoners. Raadsleden kunnen onder druk van bewoners eerder genomen besluiten willen herzien.

Een van de problemen waar de deelnemers ook tegenaan lopen is de continuïteit. Vaak wordt vergeten wat er 2 jaar daarvoor is besloten en laat de uitvoering op zich wachten. Je kunt dit ondervangen door je er als Raad bewust van te zijn wat er besloten is en dit ook over te dragen aan de volgende Raad. Aan de andere kant kan er ook voortschrijdend inzicht zijn, waardoor plannen moeten worden aangepast. Het blijft echter belangrijk om de stand van zaken en eerdere besluiten te blijven communiceren.

Let bij participatie op de volgende punten: kijk uit voor politieke inmenging, stel duidelijke kaders en waak ervoor dat het geen ‘klachtenbureau’ wordt. Wees telkens helder over de rol van bewoners, communiceer hierover en voorkom te hooggespannen verwachtingen

Er wordt een voorbeeld aangedragen uit Haarlemmermeer, waar met gebiedsmanagers gewerkt wordt en waar bewoners in samenspraak met de betreffende gebiedsmanager bepalen hoe het geld besteed wordt. Deze gebiedsmanager is de lijn naar het bestuur. Bewoners komen met een plan en dit wordt door de gebiedsmanager verder gebracht. Maar ook bij deze manier van participeren zijn verschillende kanttekeningen te maken. Deze hebben onder meer betrekking op de representativiteit van bewoners.

Een ander voorstel is om in een format de communicatierouting vast te leggen en dit te laten vastleggen in een raadsvoorstel (zie ook de discussienotitie Bergen). Een deelneemster komt met de term ‘ijskoud de zachtste’ waarbij ze verwijst naar participatief besturen waarbij je enerzijds harde kaders stelt, maar daarbinnen op een zachte, flexibele manier te werk gaat.

Bron: PRIMO nh